Narzędzia ATEX do stref zagrożonych wybuchem – klasyfikacja, dobór i certyfikaty
- Narzędzia ATEX a narzędzia beziskrowe – fundamentalna różnica
- Klasyfikacja stref zagrożonych wybuchem – Zone 0, 1, 2 i 20, 21, 22
- Grupy gazów ATEX IIA, IIB, IIC i dobór narzędzia
- Klasy temperatury ATEX (T1–T6) – jak dopasować do zagrożenia
- Jak czytać oznaczenie certyfikatu ATEX na narzędziu – przykład
- Narzędzia ATEX SPITZNAS – dostępne kategorie i wersje wykonania
- Dobór narzędzia ATEX – praktyczny poradnik krok po kroku
- Narzędzia ATEX w górnictwie podziemnym
- Serwis i przeglądy narzędzi ATEX
- FAQ – Najczęściej zadawane pytania o narzędzia ATEX
- Dobór narzędzia ATEX – skontaktuj się z Transtools
Narzędzia z certyfikatem ATEX spełniają zasadnicze wymagania bezpieczeństwa określone w dyrektywie 2014/34/EU (ATEX) oraz normach serii PN-EN 60079 i PN-EN ISO 80079, co umożliwia ich zgodne z przepisami zastosowanie w strefach zagrożonych wybuchem (z uwzględnieniem właściwej kategorii urządzenia dla strefy 0, 1 lub 2). Transtools jest współproducentem i dystrybutorem narzędzi SPITZNAS w Polsce. Oferujemy pełną gamę narzędzi ATEX dla grup gazów IIA, IIB i IIC oraz pełną gamę narzędzi ATEX I Grupy przeznaczonych na dół kopalń. Artykuł wyjaśnia klasyfikację stref Ex, zasady doboru i fundamentalną różnicę między narzędziami z certyfikatem ATEX a narzędziami beziskrowymi – pojęciami nagminnie mylonymi w branży.
Narzędzia ATEX a narzędzia beziskrowe – fundamentalna różnica
Narzędzie beziskrowe to narzędzie ręczne wykonane z materiałów, które nie wytwarzają iskier mechanicznych podczs uderzania, tarcia lub upadku na twarde podłoże. Natomiast narzędzia w wersji ATEX posiadają konstrukcję przeciwwybuchową i są przeznaczone do pracy w strefach zagrożonych wybuchem (posiadają deklaracje zgodności producenta).
Narzędzia ATEX zgodnie z przepisami możesz bezpiecznie użyć w rafinerii czy kopalni. Narzędzie ATEX spełnia wymagania dyrektywy 2014/34/EU: bezpieczne materiały + kontrola temperatury powierzchni (klasa T1–T6) + ochrona antystatyczna + szczelność i integralność obudowy.
To rozróżnienie jest krytyczne prawnie i operacyjnie. W strefach Ex Zone 0, Zone 1 i Zone 2 obowiązuje dyrektywa 1999/92/WE (dyrektywa o miejscach pracy ATEX), która nakazuje stosowanie wyłącznie urządzeń spełniających wymagania dyrektywy 2014/34/EU.
Trzy cechy, które ATEX zapewnia, a beziskrowe nie:
- Kontrola temperatury powierzchni – narzędzie ATEX nie może przekroczyć temperatury zapłonu atmosfery wybuchowej (klasy T1–T6). Tarcza szlifierki rozgrzana do 300°C w atmosferze CS₂ (temp. zapłonu 90°C) = zapłon. Narzędzie beziskrowe tej kontroli nie zapewnia.
- Ochrona antystatyczna – elektryczność statyczna może być przyczyną wybuchu. Narzędzia ATEX muszą odprowadzać ładunki elektrostatyczne. Narzędzia beziskrowe – nie.
- Szczelność i integralność obudowy – klasy ochrony: Ex d (osłona ognioszczelna), Ex ia/ib (bezpieczeństwo iskrowe). Narzędzie beziskrowe nie ma oznaczenia trybu ochrony Ex.
| Cecha | Narzędzie ATEX (certyfikowane) | Narzędzie beziskrowe (non-sparking) bez ATEX |
|---|---|---|
| Certyfikat | TAK – ATEX 2014/34/EU, TÜV/KOMAG | NIE |
| Materiał obudowy | Stop nieiskrzący + spełnienie norm PN-EN ISO 80079-36 | Stop nieiskrzący (brąz, mosiądz) |
| Kontrola temp. powierzchni | TAK – klasa T1–T6 | NIE |
| Ochrona antystatyczna | TAK – zgodnie z normą | NIE (opcjonalna) |
| Dopuszczenie do strefy Ex | Zone 0/1/2 wg kategorii urządzenia | BRAK dopuszczenia |
| Zgodność z 1999/92/WE | TAK | NIE |
| Zastosowanie w kopalniach PL | Po dopuszczeniu WUG/KOMAG | Niedopuszczalne |
Klasyfikacja stref zagrożonych wybuchem – Zone 0, 1, 2 i 20, 21, 22
Strefy zagrożone wybuchem klasyfikuje się według częstotliwości i czasu trwania atmosfery wybuchowej. Dla gazów i par: Zone 0 (ciągłe zagrożenie), Zone 1 (zagrożenie prawdopodobne w normalnej eksploatacji), Zone 2 (zagrożenie nieprawdopodobne lub krótkotrwałe). Dla pyłów: Zone 20/21/22. Klasyfikację przeprowadza zakład pracy na podstawie norm PN-EN 60079-10-1 (gazy) i PN-EN 60079-10-2 (pyły) oraz PN-EN 1127-1.
| Strefa | Opis zagrożenia | Przykładowe lokalizacje | Wymagana kategoria urządzenia |
|---|---|---|---|
| Zone 0 | Atmosfera wybuchowa (gaz/para) ciągła lub przez długi czas | Wnętrze zbiorników z paliwem, przestrzenie nad cieczami lotnymi | Kategoria 1G (Ex ia, Ex ma) |
| Zone 1 | Atmosfera wybuchowa prawdopodobna w normalnej eksploatacji | Pomieszczenia sprężarkowe, przepompownie, otoczenie kołnierzy rurociągów | Kategoria 2G (Ex d, Ex p, Ex e) |
| Zone 2 | Atmosfera wybuchowa nieprawdopodobna, krótkotrwała | Zewnętrzne otoczenie instalacji gazowych, hale z nieszczelną armaturą | Kategoria 3G (Ex n) |
| Zone 20 | Pył wybuchowy – ciągłe zagrożenie | Wnętrza silosów, mieszalników, filtrów pyłu węglowego | Kategoria 1D |
| Zone 21 | Pył wybuchowy – sporadyczne zagrożenie | Otoczenie urządzeń napełniających, przenośniki węglowe w kopalniach | Kategoria 2D |
| Zone 22 | Pył wybuchowy – rzadkie zagrożenie | Pomieszczenia przy silosach z nieszczelnymi złączami | Kategoria 3D |
Ważna zasada: urządzenie kategorii wyższej może pracować w strefie niższego ryzyka (np. kategoria 2G w Zone 2), ale nie odwrotnie. Urządzenie kategorii 3G nie może pracować w Zone 0 ani Zone 1.
Dyrektywa 2014/34/EU wyodrębnia dla górnictwa podziemnego kategorie:
- M1 – urządzenie może pracować ciągle nawet w obecności stężeń metanu powyżej dolnej granicy wybuchowości (DGW/LEL); stosowane w chodnikach z ciągłym zagrożeniem metanowym.
- M2 – urządzenie musi być odłączone od zasilania po wykryciu atmosfery wybuchowej; dopuszczalne w większości wyrobisk.
Polskie kopalnie wymagają minimum kategorii M2 w standardowych wyrobiskach. Obszary z ciągłym zagrożeniem metanowym mogą wymagać M1. Narzędzia muszą dodatkowo posiadać dopuszczenie WUG (Wyższy Urząd Górniczy) oparte na badaniach instytutu KOMAG w Gliwicach.
Grupy gazów ATEX IIA, IIB, IIC i dobór narzędzia
Grupy gazów ATEX określają, w atmosferze jakiego czynnika wybuchowego może pracować dane narzędzie. Narzędzie certyfikowane na grupę IIC może pracować we wszystkich atmosferach grup IIA i IIB. Odwrotna zależność nie zachodzi, np. narzędzie IIA nie nadaje się do pracy w atmosferze wodoru ani acetylenu.
| Grupa gazów | Min. energia zapłonu (MIE) | Typowe czynniki wybuchowe | Typowe branże |
|---|---|---|---|
| Grupa I | — | Metan (gaz kopalniany), mieszaniny kopalniane | Górnictwo węgla kamiennego i miedzi |
| Grupa IIA | ~200–400 µJ | Propan, aceton, amoniak, octan etylu | Przemysł petrochemiczny, przetwórstwo tworzyw |
| Grupa IIB | ~60–200 µJ | Etylen, gaz koksowniczy, tlenek etylenu | Rafinerie, zakłady chemiczne, koksownie |
| Grupa IIC | <60 µJ | Wodór (H₂), acetylen (etyn, C₂H₂), siarczek węgla (CS₂) | Rafinerie H₂, zakłady chemiczne, elektroliza, akumulatorownie |
Uwaga praktyczna: siarczek węgla CS₂ ma temperaturę samozapłonu wynoszącą jedynie 90°C (wg PN-EN 60079-20-1). Oznacza to, że w atmosferze CS₂ wymagana jest co najmniej klasa temperatury T6 (max 85°C). Większość ogólnoprzemysłowych narzędzi osiąga temperatury powierzchni znacznie powyżej 100°C. Użycie narzędzia bez klasy T6 przy CS₂ jest więc krytycznym błędem doboru.
Acetylen (etyn) ma temperaturę samozapłonu 305°C, a wodór 500°C. Mimo to oba wymagają grupy IIC ze względu na wyjątkowo niską minimalną energię zapłonu: wodór < 17 µJ, acetylen ~19 µJ – nawet słaba iskra elektrostatyczna może zainicjować wybuch.
Klasy temperatury ATEX (T1–T6) – jak dopasować do zagrożenia
Klasa temperatury ATEX określa maksymalną temperaturę powierzchni narzędzia. Temperatura ta nie może przekroczyć temperatury samozapłonu czynnika wybuchowego obecnego w strefie. Klasa T6 (max 85°C) jest najbardziej restrykcyjna i pasuje do każdego gazu – klasa T1 (max 450°C) pasuje tylko do gazów o temperaturze samozapłonu powyżej 450°C.
| Klasa temperatury | Maks. temp. powierzchni | Wymagana temp. zapłonu gazu | Przykładowe czynniki |
|---|---|---|---|
| T1 | 450°C | >450°C | Metan (537°C), amoniak (651°C), aceton (465°C) |
| T2 | 300°C | >300°C | Propan (450°C), etanol (365°C) |
| T3 | 200°C | >200°C | Olej napędowy (~250°C), butan (365°C) |
| T4 | 135°C | >135°C | Etylen (425°C); aldehyd octowy (~155°C) – wymaga T4, nie T3 (patrz nota poniżej) |
| T5 | 100°C | >100°C | Stosowany rzadko w narzędziach ręcznych |
| T6 | 85°C | >85°C | CS₂ (temp. samozapłonu 90°C – T6 wymagane); najbardziej restrykcyjna klasa |
Nota doboru – aldehyd octowy. Aldehyd octowy ma temperaturę samozapłonu ok. 155°C. Wymagana klasa to T4 (max 135°C powierzchni). Klasa T3 (max 200°C powierzchni) jest niewystarczająca – 200°C przekracza 155°C temperatury samozapłonu.
Zasada bezpiecznego doboru przy CS₂. Mimo że T5 (100°C) pozornie spełnia wymóg dla CS₂ (temp. zapłonu 90°C), norma i praktyka inżynierska wymagają klasy T6 ze względu na margines bezpieczeństwa i wahania temperatury w warunkach eksploatacyjnych. Źródło temperatur samozapłonu: PN-EN 60079-20-1.
Jak czytać oznaczenie certyfikatu ATEX na narzędziu – przykład
Oznaczenie ATEX na narzędziu zawiera pełną informację o grupie urządzenia, kategorii, trybie ochrony, grupie gazów i klasie temperatury. Każdy element ma znaczenie prawne i operacyjne – używanie narzędzia poza zakresem oznaczenia grozi wypadkiem i odpowiedzialnością karną kierownika robót.
Przykładowe oznaczenie: ⬡ II 2G Ex d IIB T4 Gb
| Element oznaczenia | Znaczenie |
|---|---|
| ⬡ (sześciokąt) | Symbol certyfikacji ATEX – oznacza zgodność z dyrektywą 2014/34/EU |
| II | Grupa urządzeń: II = przemysł powierzchniowy (rafinerie, chemia, energetyka). Grupa I = górnictwo podziemne. |
| 2G | Kategoria urządzenia: 2 = do strefy Zone 1. G = gas (gaz/para). D = dust (pył). |
| Ex | Oznaczenie ochrony przed wybuchem – prefiks wymagany przy każdym typie ochrony |
| d | Typ ochrony: d = osłona ognioszczelna (flameproof enclosure). Inne: ia = bezpieczeństwo iskrowe, e = budowa wzmocniona, n = nieiskrząca. |
| IIB | Podgrupa gazów: IIB = etylen, gaz koksowniczy. Narzędzie IIB może pracować w środowisku IIA i IIB, ale nie IIC. |
| T4 | Klasa temperatury: maks. temp. powierzchni 135°C. |
| Gb | Poziom ochrony urządzenia (EPL): b = wysoki poziom ochrony (Zone 1). Ga = bardzo wysoki (Zone 0). Gc = wzmocniony (Zone 2). |
Narzędzia ATEX SPITZNAS – dostępne kategorie i wersje wykonania
Narzędzia SPITZNAS z certyfikatem ATEX dostępne są w trzech grupach gazów: IIA, IIB oraz IIC, obejmujących zastosowania od standardowego przemysłu chemicznego i rafineryjnego po instalacje wodorowe i acetylenowe.
| Kategoria narzędzia | Dostępne wersje ATEX | Typowe zastosowanie | Uwagi doboru |
|---|---|---|---|
| Zakrętaki / klucze udarowe | ATEX II 2G (Zone 1), II 1G (Zone 0) | Dokręcanie kołnierzy w rafineriach, kopalniach, instalacjach H₂ | Sprawdź zgodność momentu z wymaganiem śruby kołnierzowej wg VDI 2230 |
| Wiertarki pneumatyczne | ATEX II 2G, wersja górnicza (Group I M2) | Wiercenie w obudowach chodników, montaż w strefach Ex | Dla kopalń wymagane dopuszczenie WUG/KOMAG |
| Piły i przecinarki | ATEX II 2G IIB | Cięcie rur i profili stalowych w strefach Ex Zone 1/2 | Chłodzenie miejsca cięcia – wymaganie eksploatacyjne |
| Wentylatory i strumienice | ATEX II 2G IIB, Group I M2 | Wentylacja chodników kopalni, zbiorników zamkniętych | Materiał kanałów wentylacyjnych musi być zgodny z ATEX |
| Mieszadła | ATEX II 2G IIB/IIC | Mieszanie żywic, farb i substancji chemicznych w strefach Ex | Klasyfikacja temp. wg mieszanej substancji |
| Narzędzia podwodne (ATEX) | Wersja podwodna + ATEX (na zapytanie) | Prace podwodne na platformach offshore w strefach Ex | Wymagania specyfikacyjne – kontakt z inżynierem Transtools |
Dobierz narzędzie ATEX SPITZNAS do swojej strefy Ex i grupy gazów
tel. 81 746 58 19
Dobór narzędzia ATEX – praktyczny poradnik krok po kroku
Prawidłowy dobór narzędzia ATEX wymaga kolejnego wykonania pięciu kroków: identyfikacja strefy Ex, identyfikacja czynnika wybuchowego i grupy gazów, dobór klasy temperatury, weryfikacja certyfikatu i dopuszczeń branżowych, a w przypadku polskich kopalń – potwierdzenie dopuszczenia WUG/KOMAG. Pominięcie któregokolwiek kroku grozi doborem narzędzia nieodpowiedniego dla danego środowiska.
Krok 1. Określ strefę zagrożenia wybuchem
Na podstawie dokumentacji zakładu (ocena ryzyka wybuchu wg PN-EN 1127-1, PN-EN 60079-10-1) ustal strefę: Zone 0, 1 lub 2 dla gazów/par; Zone 20, 21 lub 22 dla pyłów. Dla kopalń podziemnych: kategoria M1 lub M2 wg rozporządzenia Ministra Energii w sprawie bezpieczeństwa i higieny pracy w zakładach górniczych.
Krok 2. Zidentyfikuj czynnik wybuchowy i grupę gazów
Sprawdź dokumentację technologiczną procesu. Każdy czynnik chemiczny ma przypisaną grupę wybuchowości wg PN-EN 60079-20-1. Jeśli w strefie występują mieszaniny – dobierz grupę dla najbardziej reaktywnego składnika.
Krok 3. Dobierz klasę temperatury
Znajdź temperaturę samozapłonu czynnika wybuchowego w PN-EN 60079-20-1. Klasa temperatury narzędzia musi zapewnić, że temperatura powierzchni jest niższa od temperatury samozapłonu. Dla CS₂ (90°C) wymagana jest T6 (max 85°C).
Krok 4. Zweryfikuj certyfikat i numer badania
Każde narzędzie ATEX musi posiadać deklarację zgodności UE wystawioną przez producenta oraz certyfikat jednostki notyfikowanej (TÜV, PTB, DEKRA, w Polsce: GIG, KOMAG). Numer certyfikatu jest widoczny w oznaczeniu na tabliczce narzędzia. Certyfikaty wystawione pod poprzednią serią PN-EN 13463 pozostają ważne do ich wygaśnięcia.
→ Zamów narzędzia ATEX SPITZNAS dla swojego zakładu – skontaktuj się z Transtools i otrzymaj ofertę dopasowaną do Twojej strefy Ex.
Zamów narzędzia ATEX SPITZNAS dla swojego zakładu – skontaktuj się z Transtools i otrzymaj ofertę dopasowaną do Twojej strefy Ex.
Narzędzia ATEX w górnictwie podziemnym
Polskie kopalnie węgla kamiennego i miedzi stosują narzędzia ATEX Grupy I (metan) – w tym narzędzia hydrauliczne zasilane cieczą trudnopalną HFA.
Kopalnie węgla kamiennego klasyfikowane są jako strefy Grupy I. Stosowane narzędzia muszą być certyfikowane jako ATEX Group I, kategoria M2 lub M1. Podstawowa różnica:
- M1 – narzędzie może pracować ciągle nawet w obecności stężeń metanu powyżej dolnej granicy wybuchowości (DGW/LEL). Stosowane w chodnikach z ciągłym zagrożeniem metanowym.
- M2 – narzędzie musi być odłączone od zasilania po wykryciu atmosfery wybuchowej. Dopuszczalne w większości wyrobisk. Powszechniej dostępne.
Serwis i przeglądy narzędzi ATEX
Przegląd narzędzia ATEX w Transtools obejmuje następujące czynności:
- Ocena stanu technicznego obudowy – weryfikacja szczelności, braku pęknięć i deformacji.
- Pomiar parametrów roboczych – moment obrotowy, prędkość obrotowa, zużycie powietrza.
- Wymiana łopatek silnika łopatkowego na oryginalne SPITZNAS. Stosowanie zamienników niezgodnych ze specyfikacją może wpłynąć na ważność certyfikatu ATEX.
- Weryfikacja elementów antystatycznych – sprawdzenie ciągłości połączeń uziemiających i wartości rezystancji wg PN-EN ISO 80079-36 (dawniej PN-EN 13463-1) – jeśli dotyczy to danego narzędzia.
- Sporządzenie protokołu przeglądu z oceną stanu technicznego wymaganego przez zakłady energetyczne i rafineryjne jako część systemu zarządzania bezpieczeństwem.
→ Zgłoś narzędzie ATEX do przeglądu lub naprawy → /serwis | tel. 81 746 58 19
FAQ – Najczęściej zadawane pytania o narzędzia ATEX
Niżej znajdziesz pytania kierowane do nas najczęściej w kontekście narzędzi ATEX.
Certyfikaty ATEX wydane przez jednostki notyfikowane UE (TÜV, PTB, DEKRA, GIG, KOMAG) są uznawane we wszystkich państwach Unii Europejskiej na mocy dyrektywy 2014/34/EU.
Narzędzia ATEX SPITZNAS należy serwisować tak często, jak wskazuje instrukcja producenta dołączona do konkretnego narzędzia.
Nie. Wodór należy do grupy IIC i wymaga narzędzi certyfikowanych na grupę IIC. Błąd doboru jest krytyczny: wodór ma minimalną energię zapłonu poniżej 17 µJ – niemal każda iskra lub ładunek elektrostatyczny może go zapalić.
Klasa T6 oznacza, że maksymalna temperatura powierzchni narzędzia nie przekracza 85°C. Jest wymagana przede wszystkim w atmosferze siarczku węgla CS₂ (temp. zapłonu 90°C). Narzędzie T6 można stosować we wszystkich środowiskach – to najbardziej restrykcyjna i uniwersalna klasa temperatury.
Polskie kopalnie węgla kamiennego wymagają narzędzi ATEX Grupy I, kategorii M2 (lub M1 w strefach z ciągłym zagrożeniem metanowym). Transtools oferuje narzędzia SPITZNAS z odpowiednimi certyfikatami nazywanymi Deklaracjami Zgodności Producenta WE— prosimy o kontakt w celu potwierdzenia dla konkretnego modelu.
Dobór narzędzia ATEX – skontaktuj się z Transtools
Prawidłowy dobór narzędzia ATEX wymaga znajomości strefy Ex, grupy gazów i klasy temperatury.
| Potrzebujesz | Jak się skontaktować |
| Dobór narzędzia ATEX do konkretnej strefy Ex i grupy gazów | tel. 81 746 58 19 lub sales@transtools.pl |
| Dokumentacja przetargowa (certyfikat ATEX, deklaracja CE) | Zapytanie mailowe: sales@transtools.pl |
| Serwis lub przegląd narzędzia ATEX | serwis lub tel. 81 746 58 19 |
